Το Νερό πέρα από το κράτος

της Marcela Olivera

δημοσιεύθηκε στο NACLA, Έκθεση για την Αμερική, οριζόντια διάσταση & ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ Σελ. 64 Vol. 47 Νο 3
Φθινόπωρο 2014
Μεταφράστηκε από Sebastian Muñoz-Najar Galvez
Μετάφραση στα ελληνικά: Λάζαρος Αγγέλου

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Οι επιτροπές του νερού της νότιας περιοχής της Κοτσαμπάμπα, της τέταρτης μεγαλύτερης πόλης της Βολιβίας, είναι η επιτομή των μορφών της αυτονομίας και της οριζόντιας διάστασης της Βολιβίας. Ενεργό δίκτυο μέχρι σήμερα, οι οργανώσεις αυτές έγιναν ορατές μετά τον «πόλεμο του νερού» του 2000, όταν η κινητοποίηση της τοπικής κοινότητας σε μαζική κλίμακα σταμάτησε την κρατική προσπάθεια να ιδιωτικοποιήσει την παροχή νερού της Κοτσαμπάμπα. Ένα από τα αποτελέσματα της κινητοποίησης στον πόλεμο του νερού ήταν η αύξηση της προβολής του δικτύου των επιτροπών στην Κοτσαμπάμπα, το οποίο έχει βαθύνει το επίπεδο της οργάνωσης σε όλη την πόλη από την εποχή της νίκης της το 2000. Ενώ βρίσκονται σε όλη την αστική περιφέρεια, οι επιτροπές είναι κυρίως συγκεντρωμένες στη νότια ζώνη της πόλης. Η νότια ζώνη αποτελείται από έξι επαρχίες και έχουν το μισό του πληθυσμού της πόλης - πάνω από δύο χιλιάδες κατοίκους - οι περισσότεροι από τους οποίους είναι το τμήμα του πληθυσμού που πλήττεται περισσότερο από την αναποτελεσματικότητα της δημόσιας εταιρείας ύδρευσης, Semapa.

ΠΛΗΡΕΣ ΚΕΙΜΕΝΟ

Οι Επιτροπές Νερού της Κοτσαμπάμπα συνεχίζουν να επανεφευρίσκουν τις αυτόνομες παραδόσεις τις Βολιβίας στο πλαίσιο μιας πρόσφατα επαναπροσδιορισμένης, αλλά άκρως συγκεντρωτικής κατάστασης.

Η αυτονομία και η οριζόντια διάσταση είναι μεταξύ των πιο παραδοσιακών μορφών της κοινωνικής οργάνωσης της Βολιβίας. Μαζί, αποτελούν έναν εναλλακτικό τρόπο-που είναι πραγματικός, πρακτικός, και καθημερινός- για να κατανοήσουμε τι εννοούμε με τον όρο "lo Publico» (το δημόσιο), και ό, τι αυτό σημαίνει στην καθημερινή πράξη, συμμετοχική δημοκρατία στα όρια του κράτους και των κυβερνήσεων που ασκούν την εξουσία.

Οι επιτροπές του νερού της νότιας περιοχής της Κοτσαμπάμπα, της τέταρτης μεγαλύτερης πόλης της Βολιβίας, είναι η επιτομή των Βολιβιανών μορφών της αυτονομίας και της οριζόντιας διάστασης. Ενεργό δίκτυο μέχρι σήμερα, οι οργανώσεις αυτές έγιναν ορατές μετά τον «πόλεμο του νερού» του 2000, όταν η κινητοποίηση της τοπικής κοινότητας σε μαζική κλίμακα σταμάτησε την κρατική προσπάθεια να ιδιωτικοποιήσει την παροχή νερού Κοτσαμπάμπα.

Ενώ πολλοί συνδέουν τον πόλεμο του νερού με την έννοια της "αληθινής" δημοκρατίας, η περιγραφή θα μπορούσε να φανεί ως αντίφαση: ο πόλεμος συνεπάγεται βία, απώλεια ενέργειας και πόρων, θάνατο, και διαφωνία. Οι δυτικές αντιλήψες περί δημοκρατίας, μας λένε, είναι σχεδιασμένες για να αποφεύγονται αυτά. Αλλά η σύγκρουση δεν ήταν μια άμεση μάχη απλά για την υπεράσπιση ενός πόρου. Αναπτύχθηκε ακριβώς στο πλαίσιο του ιστορικού-και-συνεχή αγώνα του λαού της Βολιβίας για την υπεράσπιση του δικαιώματός του να αποφασίζει οριζόντια και αυτόνομα για τις δικές του ανάγκες. Που σημαίνει την κυριαρχία τους και την πάντα παρούσα ανάγκη τους να ζουν σε μια αληθινή δημοκρατία.

Τον Σεπτέμβριο του 1999 η Δημοτική Υπηρεσία Πόσιμου Νερού και Αποχέτευσης της Κοτσαμπάμπα (Semapa) πωλήθηκε στην κοινοπραξία Aguas del Tunari, της οποίας μεγαλομέτοχος ήταν η διεθνής εταιρία Bechtel. Αυτό ήταν το επιστέγασμα σε μια σειρά μεταρρυθμίσεων που άρχισε στα μέσα της δεκαετίας του 1980, μετά από προγράμματα «διαρθρωτικής προσαρμογής» που χρηματοδοτήθηκαν από την Παγκόσμια Τράπεζα (ΠΤ) και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ), και ανέτρεψαν μια μακρά εποχή δεκαετιών τοπικού ελέγχου των πόρων . Μετά την ιδιωτικοποίηση της Semapa, οι πολίτες της Κοτσαμπάμπα αντιμετώπισαν υπερβολικές αυξήσεις τιμολογίων για την αγορά νερού, μερικές φορές έως και 200% των υφιστάμενων τιμών, καθώς επίσης και το ότι οι επιτροπές του νερού που προηγουμένως διαχειρίζονταν τη διανομή σε τοπικό επίπεδο, ήταν αναγκασμένες να αγοράζουν άδειες για να αποκτήσουν πρόσβαση σε υδάτινους πόρους. Η αντιπαράθεση προς την Aguas del Tunari οργανώθηκε από τον Συμμαχία για την Υπεράσπιση του Νερού και της Ζωής. Μετά από πολλούς μήνες διαπραγματεύσεων με το κράτος και αντιπαράθεσης με τις ένοπλες δυνάμεις, η Συμμαχία, υποστηριζόμενη από μαζικές κινητοποιήσεις σε όλη την Κοτσαμπάμπα, κατάφερε να εκδιώξει την εταιρεία.

Ένα από τα αποτελέσματα της κινητοποίησης για τον πόλεμο του νερού ήταν η αύξηση της προβολής του δικτύου των επιτροπών στην Κοτσαμπάμπα, το οποίο έχει βαθύνει το επίπεδο της οργάνωσης σε όλη την πόλη από τη νίκη της το 2000 και μετά. Ενώ βρίσκονται σε όλη την αστική περιφέρεια, οι επιτροπές είναι κυρίως συγκεντρωμένες στη νότια ζώνη της πόλης. Η νότια ζώνη αποτελείται από έξι επαρχίες και το έχει το μισό του πληθυσμού της πόλης, πάνω από δύο χιλιάδες κατοίκους, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι το τμήμα του πληθυσμού που πλήττεται περισσότερο από την αναποτελεσματικότητα της δημόσιας εταιρείας ύδρευσης, Semapa. Αυτή η ζώνη έχει περίπου 150 επιτροπές νερού που προστίθενται στις 400 ολόκληρης της μητροπολιτικής περιοχής της Κοτσαμπάμπα, σύμφωνα με τον Stefano Archidiácono της ιταλικής εθελοντικής οργάνωσης CEVI. Μιλάμε, ως εκ τούτου, για χιλιάδες Cochabambinos οργανωμένους γύρω από το νερό.

Παρά το γεγονός ότι, στη Βολιβία, δεν υπάρχουν δύο υπηρεσίες που να λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο, στην περίπτωση των υδάτινων πόρων, οργανώσεις όπως οι επιτροπές έχουν ένα κοινό όραμα, σε όλες τις Άνδεις, ότι το νερό είναι ένα θείο ζωντανό όν. Το νερό για αυτές τις οργανώσεις είναι το θεμέλιο της αμοιβαιότητας και της συμπληρωματικότητας. Το νερό θεωρείται ως ένα ον που ανήκει σε όλους και σε κανένα, ένα ον που εκφράζει την ευελιξία και την προσαρμοστικότητα, που βοηθά τη φύση να δημιουργεί και να μετασχηματίζει τη ζωή, και επιτρέπει την κοινωνική αναπαραγωγή. Ενώ αυτή η αντίληψη για το νερό ήταν πάντα κοινή στην ύπαιθρο της Βολιβίας, οι επιτροπές του νερού εξασφαλίζουν τη διάδοση αυτού του συστήματος πεποιθήσεων στα αστικά κέντρα της Βολιβίας επίσης.

Πολλοί Βολιβιανοί σχολιαστές έχουν εντοπίσει την προέλευση των αυτόνομων πρακτικών που έχουν υιοθετηθεί από τις επιτροπές του νερού πίσω στην Αυτοκρατορία των Ίνκας, κατά την αποικιακή περίοδο, και μέχρι σήμερα. Ως αποτέλεσμα, οι επιτροπές συχνά θεωρούνται ως η σύγχρονη έκφραση των Βολιβιανών πανάρχαιων κοινοτικών πρακτικών. Σε ένα άρθρο του 2011 με τίτλο “Κράτος και αυτονομία στη Βολιβία, μια αναρχική Ερμηνεία” ο Carlos Crespo, κοινωνικός επιστήμονας με έδρα την Κοτσαμπάμπα, εξηγεί ότι η αυτονομία στη Βολιβία δεν υπήρξε “ένα ιδανικό προς επίτευξη, αλλά μάλλον μια συνήθης πρακτική των ανθρώπων, των κοινοτήτων και ομάδων ομοϊδεατών σε όλη την περιοχή που γνωρίζουμε σήμερα ως Βολιβία ... Η υπεράσπιση ή / και ενίσχυσή [του] έχει αδιάλλειπτη παρουσία στις [Βολιβιανές] κοινωνικές και πολιτικές πρακτικές σε ότι αφορά στη σχέση τους με το κράτος και την κυρίαρχη ισχύ."

Όπως σε πολλούς αγώνες των ιθαγενών της Βολιβίας, οι επιτροπές εκπροσωπούν ένα αντι-κρατικό όραμα αυτονομίας. Θεωρούνται ως αντικρατικές επειδή αναδείχθηκαν από τις περιθωριακές γειτονιές της πόλης, την λεγόμενη ζώνη της φτώχειας, ως οργανωτική πρωτοβουλία των δύο κύριων κοινωνικών ομάδων: των μεταναστών campesinos που συνέβαλαν στην παράδοση της "ayni" - ένα σύστημα αμοιβαίας υποστήριξης που εφαρμόζεται σε όλες τις αυτόχθονες κοινότητες των Άνδεων - στις σημερινές αστικές κοινότητες τους, καθώς και στους μεταλλωρύχους που μετοίκησαν και συνεισέφεραν με τις εμπειρίες τους από τα συνδικάτα των ορυχείων.

Συνεπώς, οι επιτροπές έχουν εφαρμόσει μια μυριάδα οργανωτικών μορφών που δεν αναγνωρίζονται από τις δυτικές δομές της δημοκρατίας. Βασισμένες στην προώθηση και ενίσχυση των αυτόνομων λαϊκών διαδικασιών, οι επιτροπές έχουν αναπτύξει ένα δίκτυο για αμοιβαία συνεργασία και συντονισμό. Μέσα σε αυτό, τα μέλη της κάθε κοινότητας κατανέμουν και διανέμουν ρόλους, προκειμένου να συζητήσουν την πρόσβαση στο νερό στις γειτονιές τους. Οι αποφάσεις λαμβάνονται, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, από τη συλλογικότητα. Δεν είναι οργανωμένες σε αντιπαράθεση με τα δημόσια συστήματα ύδρευσης, αλλά μάλλον υπέρ της δυνατότητάς τους να αποφασίζουν πώς και σε ποιο βαθμό θα πρέπει να τα συνδέουν με τα δικά τους συστήματα. Βασίζονται σε πρακτικές αυτοοργάνωσης που δεν αναγνωρίζονται από-και χωρίς καμία ανάγκη αναγνώρισης από-το κράτος ή τη διεθνή κοινότητα.

Στις επιτροπές του νερού, τα πιο πιεστικά προβλήματα πρέπει να αντιμετωπίζονται σε επίπεδο κοινότητας, όπου τα μέλη της επιτροπής οργανώνονται για να καθορίσουν και να εφαρμόσουν τις δικές τους συνθήκες ζωής, όχι για να ζητήσουν κρατικές χάρες, όπως οι επικριτές τους στο εσωτερικό της κυβέρνησης μπορεί να ισχυριστούν. Ως αποτέλεσμα, οι επιτροπές του νερού αφορούν σε κάτι πολύ περισσότερο από το νερό απλά, παρά την αρχική συγκρότησή τους γύρω από την υπεράσπιση της αφθονίας και την τεχνητή σπανιότητα του πόρου. Σήμερα οι επιτροπές είναι αφοσιωμένες σε μια σειρά από θέματα: την ευημερία των μελών τους, την τοπική ασφάλεια, καθώς και δραστηριότητες γειτονιάς, όπως πάρτυ, γιορτές, και ποδόσφαιρο.

Είναι τέτοιος ο βαθμός ανεξαρτησίας στις ενέργειες της επιτροπής που κάποιοι, συμπεριλαμβανομένου και του Crespo, έχουν κηρύξει τις ζώνες ως πραγματικά «απελευθερωμένες» από το κράτος.
Η σημερινή είναι εποχή σύγχυσης για τη Βολιβία, και οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι επιτροπές του νερού είναι πολλές, από τεχνικους και οικονομικούς περιορισμούς, μέχρι τη συνεχή διαπραγματευσή τους με το κράτος όσον αφορά το σεβασμό της αυτονομίας τους.

Σε ένα συνέδριο στο Μοντεβιδέο το 2013 που συγκέντρωσε παροχείς νερού από την Ουρουγουάη, την Κολομβία και τη Βολιβία, ο Βολιβιανός ηγέτης της επιτροπής του 4 χλμ. του San Miguel ανέπτυξε τους τεχνικούς περιορισμούς των επιτροπών: "Ενδιαφερόμαστε περισσότερο για την τεχνική πτυχή [της διανομής νερού], επειδή έχουμε καλύψει τους κοινωνικούς δείκτες. Στις επιτροπές μας, έχουμε [ήδη εφαρμόσει] τη συμμετοχή, τον κοινωνικό έλεγχο και την εναλλαγή.." Οι Βολιβιανοί συμμετέχοντες στο σύνολό τους έδειξαν μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τους τεχνικούς τομείς της χλωρίωσης, της επεξεργασίας νερού και της επεξεργασίας λυμάτων, από ό, τι (συμμετέχοντες) από οποιαδήποτε άλλη περιοχή.

Οι Βολιβιανές επιτροπές του νερού ενδιαφέρονται επίσης για την οικονομική τους οργάνωση, ιδίως για τα έργα που είναι τόσο απαραίτητα όσο και ανυπέρβλητα δοθέντων των ιδίων πόρων των επιτροπών. Ένα τέτοιο έργο είναι η κατασκευή ενός συστήματος αποχέτευσης στην περιοχή διοικητικής δικαιοδοσίας κάθε επιτροπής. Εκτός από το οικονομικό κόστος, το έργο περιλαμβάνει δύσκολες αποφάσεις στρατηγικής, όπως η ανάπτυξη ενός μεγαλύτερου συστήματος που θα περιλαμβάνει και άλλα εναλλακτικά συστήματα νερού στην περιοχή. Είναι αναμφισβήτητο ότι ένα έργο αυτής της κλίμακας θα χρειαστεί κρατικές επενδύσεις, αλλά πολλοί δεν περιμένουν από το κράτος να σεβαστεί την αυτονομία των επιτροπών - ή ακόμα και να συνεχίσει να εξασφαλίζει την καθολική πρόσβαση στο νερό - αν είναι να υποστηρίξει την επέκταση του έργου. Αντί αυτού επιδιώκει μια πελατειακή στρατηγική που εξυπηρετεί εκλογικούς κύκλους.

Μετά την απόκτηση ορατότητας μέσα από τη συμμετοχή του στον πόλεμο του νερού, ο Έβο Μοράλες ανέλαβε τα καθήκοντά του το 2006, και εύλογα, υπήρχε ελπίδα ότι η κυβέρνησή του θα διευρύνει την αυτονομία και την δυνατότητα αυτο-κυβέρνησης των κοινωνικών κινημάτων της Βολιβίας. Δυστυχώς, συνέβη το αντίθετο.

Μέσω της πολυδιαφημισμένης Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το δικαίωμα στο νερό και τη Διακήρυξη της βολιβιανής κυβέρνησης για τα Δικαιώματα της Μητέρας Γης, η κυβέρνηση Μοράλες έχει δηλώσει ότι η φύση έχει δικαιώματα, δημιουργώντας στον απόηχο αυτών των μέτρων, το υπόβαθρο για να διασφαλιστεί ότι η προστασία τους εμπίπτει στη δικαιοδοσία του κράτους. Ενώ αυτές οι προσπάθειες έχουν επαινεθεί από διεθνή μέσα ενημέρωσης που θεωρούν ότι η διοίκηση του Μοράλες είναι στην πρώτη γραμμή της περιβαλλοντικής μεταρρύθμισης, η νέα αυτή κίνηση που βασίζεται στα δικαιώματα είναι στην πραγματικότητα μια προσπάθεια από τη διοίκηση Μοράλες να μετατοπίσει την ευθύνη και την εξουσία πάνω τους τοπικούς πόρους από την κοινότητα στο κράτος. Παρόλο που χρησιμοποιεί ρητορική αιχμής, η κυβέρνηση Μοράλες έχει χρησιμοποιήσει αυτά τα μέτρα για την αύξηση της νομοθεσίας και της γραφειοκρατίας για να εξυπητρετήσει τους σκοπούς αυτούς. Εκείνοι που επιδιώκουν πρόσβαση σε νερό και πάλι όλο και περισσότερο αναγκάζονται να καταφύγουν στο κράτος, στο νόμο, και τα δικαστήρια.

Προχωρώντας προς τα εμπρός, οι επιτροπές θα αντιμετωπίσουν τεχνικές και οικονομικές προκλήσεις, μαζί με τις συνεχείς κρατικές προσπάθειες εγκλωβισμού τους. Αλλά οι μακροχρόνιες επιτυχίες τους, με κορύφωση τον πόλεμο του νερού, έχουν αποδείξει στους Βολιβιανούς ότι με την οριζόντια οργάνωσή τους, μπορούν να κερδίσουν πίσω την δυνανότητα να διαχειρίζονται τους πόρους τους, κρατώντας την αυτονομία τους έξω από την κατεστημένη εξουσία και τις παραδοσιακές αντιλήψεις για τις μορφές της δημοκρατίας. Οι άνθρωποι σήμερα δεν οργανώνονται για να ικανοποιήσουν τις απαιτήσεις του κράτους, αλλά και για να καθορίσουν και να εφαρμόσουν τις συνθήκες της ίδιας τους της ζωής.